jezelf een vraag stellen
daarmee begint verzet

en dan die vraag aan een ander stellen

~ Remco Campert

woensdag 8 maart 2017

Wat is pedagogiek? Wat is authentiek? Wat is het geweten?

Als je het me nu zou vragen, dan zou ik zeggen: pedagogiek is erop gericht, in de ander het verlangen te wekken om op een volwassen manier in de wereld te zijn. Volwassen, dat versta ik hier als: vrij en verantwoordelijk. Of misschien ook als: gewetensvol.

Het lijkt te beginnen met 'gezien worden', of zoals Wouter Pols het noemt: 'als subject verschijnen'.

Jan van Bijlert, Mattheus en de engel
In mijn onderzoek, dat ik dit jaar met subsidie van het Leraren Ontwikkelfonds uitvoer, ben ik met leraren uit het basisonderwijs op zoek naar ervaringen in de onderwijspraktijk waar iets lijkt te gebeuren wat te maken heeft met het begrip subjectivering.

Het is een begrip dat Gert Biesta gebruikt in zijn veel aangehaalde drieslag: kwalificatie, socialisatie en subjectivering - de domeinen waarop, zo stelt Biesta, het onderwijs feitelijk invloed uitoefent, en de domeinen waarop we volgens hem bewust doelen zouden moeten stellen.

Mij interesseert met name dat begrip subjectivering, omdat het het minst grijpbaar is. Het begrip subjectivering versta ik als: datgene wat in het onderwijs bijdraagt aan de manier waarop een kind een vrij en verantwoordelijk subject wordt. Subjectivering, dat gaat, zoals ik het nu versta, over de manier waarop in een kind het verlangen ontwaakt op een volwassen manier in de wereld te zijn.

Dus subjectivering, dat heeft met pedagogiek te maken, en vice versa.

In mijn onderzoek naar ervaringen uit de onderwijspraktijk die met subjectivering te maken hebben, komen we steeds uit op ervaringen waarin we in onze beleving het kind 'echt zien' en we 'echt contact' kunnen maken. Vaak is het een verhaal over een aanvankelijk moeilijk bereikbaar kind, met wie de leraar voor het eerst contact weet te maken - waarschijnlijk omdat het fenomeen daar het duidelijkst aan ons verschijnt. Steeds gaat het over momenten waar iemand - soms maar even - een glimp opvangt van het kind als iemand die iets 'van zichzelf' laat zien, iemand die 'vanuit zichzelf' iets in het spel brengt. Momenten waarop een kind 'als subject verschijnt' of 'subject wordt'.

Niet-filosofen die proberen onder woorden te brengen wat daar precies gebeurt, grijpen dikwijls naar het begrip 'authenticiteit' en 'hoe je echt bent'. Als filosoof weet ik hoe problematisch dat concept van 'het ware ik' is, en ik zoek naar manieren om enerzijds recht te doen aan die doorleefde ervaring van authenticiteit, en dat anderzijds in het reine te brengen met mijn intellectuele geweten.

Dat is nog een zoektocht.

En nu we het toch over het geweten hebben - 'Op een volwassen manier in de wereld zijn', dat zou je ook kunnen noemen: op een verantwoordelijke, of op een gewetensvolle manier in de wereld zijn.
Maar wat is dan de aard van dat geweten? Is dat niet even problematisch als het begrip 'authenticiteit'?

En nog afgezien daarvan: hoe hangt nu die ervaring van 'iemand echt zien' en 'echt gezien worden' samen met het 'wakker worden' van het geweten, de verantwoordelijkheid, het verlangen naar volwassenheid?

Ik weet wel, dat Levinas het gezegd heeft, maar ik doe fenomenologisch onderzoek, dat wil zeggen, ik ben op zoek naar de doorleefde ervaring waarin dat wakker worden aan ons verschijnt.

Met andere woorden: waar zien we in de ervaring het moment waarop een kind dat zich 'gezien' weet, in de pregnante betekenis van het woord, zich ook op een volwassen, verantwoordelijke, gewetensvolle manier begint te verhouden tot de mensen en de dingen om hem heen?

Ook dat is nog een zoektocht.